ขึ้นชื่อว่าพิพิธภัณฑสถานไม่ว่าจะเป็นพิพิธภัณฑสถานในฐานะใด ประเภทใดก็ตาม ย่อมเป็นที่ยอมรับกันว่า นั่นคือแหล่งเก็บรวบรวมวัตถุอันมีคุณค่าแก่การศึกษาหาความรู้ และเป็นหลักฐานข้อมูลยืนยันทางประวัติศาสตร์ วิทยาศาสตร์และศิลปวัฒนธรรมของมวลมนุษยชาติได้เป็นอย่างดี นอกจากนี้ยังเป็นเครื่องยืนยันถึงความมีคุณค่าเป็นของหาได้ยาก คุณค่าทางศิลปะวิจิตรพิศดารในฝีมือแห่งมวลมนุษย์ เป็นการแสดงถึงขั้นหรือขั้นความสามารถของมนุษย์ตามยุคตามสมัย เพื่อแสดงออกถึงความเจริญ ความเสื่อม ในวิถีชีวิตความเป็นอยู่ของมนุษย์ในสังคมนั้น ๆ ด้วย พิพิธภัณฑยังเป็นเครื่องแสดงถึงศักดิ์ศรีของชุมชนของเมืองและของชาติ ให้เห็นถึงภูมิปัญญาทางความคิดสร้างสรรค์ การรู้จักเอาชนะวัตถุซึ่งปกติไม่มีค่าให้มีค่ายิ่งขึ้นด้วยฝีมือและการประดิษฐ์

นอกจากนี้พิพิธภัณฑ์ยังเป็นเครื่องผูกพันกับนักเรียน นักศึกษา นักปราชญ์และชุมชน ในฐานะเป็นสถาบันอันมีคุณค่าทางข้อมูลในการหาประโยชน์ทางการศึกษา การค้นคว้า การวิจัยและอื่น ๆ เพื่อการพัฒนาวิถีชีวิตความเป็นอยู่ของสังคมมนุษย์ และมวลมนุษย์ชาติทั้งหลายให้เจริญก้าวหน้ามีวัฒนธรรมและอารยธรรม สมกับที่เกิดมาเป็นมนุษย์ในโลกนี้ด้วย
ดังนั้นจึงอาจกล่าวได้ว่าพิพิธภัณฑสถานนั้นเป็นแหล่งมีอุปการะด้านสรรพศาสตร์ไม่จำกัดยุคแก่มวลมนุษย์ชาติทั้งหลาย ทั้งปวงโดยถ้วนทั่วทั้งทางตรงและทางอ้อม ที่ไม่มีใครกล่าวปฏิเสธได้

๑. ความหมายของคำ

บริการ = ปฏิบัติ, รับใช้, ให้ความสะดวก
พิพิธ หรือวิวิธ = ต่าง ๆ กัน
ภัณฑ์ = สิ่งของ เครื่องใช้
สถาน = ที่ตั้ง
การศึกษา = การเล่าเรียน ฝึกฝน อบรม
ชุมชน = กลุ่มหมู่ ของชนที่ร่วมอยู่กันเป็นสังคมขนาดเล็กคนที่อาศัยอยู่ใน
อาณาบริเวณเดียวกันและมักจะมีผลประโยชน์ร่วมกัน

๒. พิพิธภัณฑสถานคืออะไร

พิพิธภัณฑสถานคือ สถาบันที่ตั้งขึ้นเพื่อรวบรวมสงวนรักษาและจัดแสดงวัตถุอันมีความสำคัญ ทางวิทยาศาสตร์และศิลปวัฒนธรรม เพื่อประโยชน์ในการศึกษา ความเพลิดเพลิน และให้รวมถึง หอศิลป์ สวนพฤกษศาสตร์ วนอุทยาน สถานที่เลี้ยงสัตว์น้ำ ตลอดจนสถานทีอื่น ๆ ที่จัดแสดงสิ่งมีชีวิตด้วย

๓. ฐานะของพิพิธภัณฑ์
๓.๑ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ
๓.๒ พิพิธภัณฑสถานประจำเมือง ประจำจังหวัด
๓.๓ พิพิธภัณฑสถานประจำแหล่งโบราณสถาน

๔. ประเภทของพิพธภัณฑสถาน

๔.๑ พิพิธภัณฑสถานทางศิลปะ
๔.๒ พิพิธภัณฑสถานศิลปะร่วมสมัย
๔.๓ พิพิธภัณฑสถานทางธรรมชาติวิทยา
๔.๔. พิพิธภัณฑสถานทางวิทยาศาสตร์และเครื่องจักรกล
๔.๕ พิพิธภัณฑสถานทางมนุษย์วิทยาและชาติพันธุ์วิทยา (พิพิธภัณฑ์ชาติวิทยา / พิพิธภัณฑ์ศิลปะพื้นบ้าน / พิพิธภัณฑ์กลางแจ้ง)
๔.๖ พิพิธภัณฑสถานทางประวัติศาสตร์และโบราณคดี (พิพิธภัณฑสถานทางโบราณคดี / พิพิธภัณฑสถานทางประวัติศาสตร์ /
พิพิธภัณฑสถานประจำโบราณสถาน)
๔.๗ พิพิธภัณฑสถานประจำเมืองหรือท้องถิ่น
๔.๘ พิพิธภัณฑสถานแบบพิเศษ
๔.๙ พิพิธภัณฑสถานของมหาวิทยาลัยและสถาบันการศึกษา

๕. หน้าที่ของพิพิธภัณฑสถาน

๕.๑. การรวบรวมวัตถุ
๕.๒ การวิเคราะห์และจำแนกประเภทของวัตถุ
๕.๓ การทำบันทึกหลักฐาน
๕.๔ การสงวนรักษา
๕.๕ การจัดแสดง
๕.๖ การให้บริการทางการศึกษา

๖. หน้าที่ของภัณฑารักษ์

๖.๑ สำรวจ จัดหา เก็บรวบรวมวัตถุสิ่งของ
๖.๒ ทำการศึกษา วิเคราะห์ วิจัย ตรวจพิสูจน์ กำหนดอายุยุคสมัย จำแนกประเภท
๖.๓ บันทึกหลักฐานรักษา คุ้มครอง อนุรักษ์ ซ่อมสงวนรักษาและรักษาความปลอดภัย
๖.๔ กำหนดความคิด แนวทางปรัชญา และการอำนวยการในการจัดนิทรรศการถาวร หรือชั่วคราวในพิพิธภัณฑสถาน
๖.๕ กำหนดแนวคิดทิศทางในการจัดตั้งวัตถุ ศิลปวัตถุ
๖.๖ ให้บริการทางการศึกษาแก่สาธารณชนทุกระดับ
๖.๗ ปฏิบัติงานอื่น ๆ เช่น วิทยากร ผู้ฝึกอบรม

๗. การให้บริการทางการศึกษาของพิพิธภัณฑสถานโดยหลักการ

การให้บริการทางการศึกษานั้น คือ การให้บริการในเชิงความรู้หรือรากฐานที่จะรู้หรือเครื่องยืนยันความรู้หรืออาจกล่าวโดยรวมว่าการให้ข้อมูลก็ได้ ส่วนจะเป็นข้อมูลในด้านใดสุดแต่ผู้แสวงหาความรู้ต้องการจะได้รับ ทั้งนี้รวมไปถึงการสร้างอารมณ์ ความนึกคิด หรือสุนทรียศาสตร์ ความรู้สึกของผู้ชม เช่น งานศิลปกรรมต่าง ๆ ด้วย ดังนั้น การรับรู้ของผู้เข้าชมจึงเป็นส่วนบริการทางการศึกษาของพิพิธภัณฑ์ด้วย ส่วนระบบกระบวนการนั้นมีหลากหลายรูปแบบแตกต่างกันขึ้นอยู่กับความพร้อมของพิพิธภัณฑสถานแต่ละแห่งเป็นสำคัญ

๘. การให้บริการทางการศึกษาของพิพิธภัณฑสถานนั้นมีอะไรบ้าง?

๘.๑ การให้บริการในเชิงแหล่งความรู้

๘.๑.๑ การบรรยายสรุป ทั้งทั่วไปและเฉพาะเรื่อง
๘.๑.๒ การบริการนำชมตามยุค หรือทั่วไป หรือเฉพาะเรื่อง
๘.๑.๓ การบริการนำเที่ยวโบราณสถานต่าง ๆ
๘.๑.๔ การนำชมวัตถุในพิพิธภัณฑ์ด้วยตนเอง
๘.๑.๕ การปาฐกถาในและนอกพิพิธภัณฑ์เพื่อการศึกษา
๘.๑.๖ การจัดนิเทศแนะนำเพื่อการศึกษา
๘.๑.๗ การสอนแบบพิเศษในพิพิธภัณฑ์เฉพาะเรื่อง
๘.๑.๘ การจัดสอนในพิพิธภัณฑสถานเป็นหลักสูตร
๘.๑.๙ การจัดนิทรรศการ
๘.๑.๑๐ การจัดสื่อทางโสตทัศนูปกรณ์ ภาพนิ่ง ภาพเคลื่อนไหว เทปเสียง
๘.๑.๑๑ การให้ข้อมูลในทางวิชาการเชิงเผยแพร่ และอุปกรณ์ทันสมัย
๙.๑.๑๒ การบรรยายพิเศษ ภาษาไทย และภาษาอื่น ๆ
๘.๑.๑๓ บริการห้องสมุดพิพิธภัณฑ์
๘.๑.๑๔ อื่น ๆ

๘.๒ การให้บริการเชิงแหล่งนันทนาการแก่เด็ก

๘.๒.๑ การละเล่นทางชาติพันธุ์วิทยา
๘.๒.๒ การละเล่นพื้นบ้าน

๙. มาตรฐานของพิพิธภัณฑ์ที่ดี

ถ้าประชากรของเมืองหรือของท้องถิ่นนั้นจำนวนมากกว่า ๑๒.๕% เข้าชมเข้าศึกษาใน พิพิธภัณฑ์แห่งใดต่อปีถือว่าเป็นพิพิธภัณฑ์ระดับดี แต่ถ้าประชาชนสนใจเข้าชมต่ำกว่า ๑๒.๕% ของประชากรเมืองต่อปีถือว่าต้องปรับปรุงหรือมาตรฐานต่ำ

๑๐. พิพิธภัณฑ์ควรปรับปรุงให้เป็นที่น่าสนใจของผู้ใคร่จะศึกษาและเข้าชม

๑๐.๑ จัดอาคารให้สง่า สวยงาม สะอาด และดึงดูดใจแก่ผู้พบเห็นให้อยากเข้าชม
๑๐.๒ โฆษณาให้นักศึกษาและประชาชนได้รู้จักและทราบการเคลื่อนไหวในกิจกรรมต่าง ๆ ของพิพิธภัณฑ์อยู่เสมอ
๑๐.๓ กิจกรรมเดิมและกิจกรรมใหม่ ต้องเป็นกิจกรรมที่ไม่ตายด้านหรือจัดซ้ำซาก หรือเรื่องที่ไม่น่าสนใจ
๑๐.๔ คำนึงถึงพื้นฐานความรู้ของผู้เข้าชมซึ่งเป็นตัวแปรสำคัญอย่างหนึ่ง
๑๐.๕ ต้องคำนึงถึงภาวะเศรษฐกิจของบ้านเมืองและผู้เข้าชม เป็นตัวแปรหนึ่งในการจัด
พิพิธภัณฑสถาน

๑๑. ปัญหาอุปสรรคที่พึงระวังในการให้บริการ

๑๑.๑ ความพร้อมในการจัดแสดงศิลปวัตถุ และวัตถุต่าง ๆ
๑๑.๒ ความพร้อมในสถานที่บริการ เช่นที่นั่งพักระหว่างทางเดินชม / ร้านอาหาร / ห้องสุขาทั้งบุคคลปกติและพิการ / ที่สำหรับเด็ก / การจัดแสดงสำหรับคนพิการที่ใช้สัมผัส (ไม่ต้องใช้ตาดู)
๑๑.๓ การรักษาความปลอดภัยทรัพย์สินจากโจรกรรม และอื่น ๆ
๑๑.๔ การทำลายของปลวก แมลง
๑๑.๕ ความเพียงพอของเอกสารทางวิชาการ
๑๑.๖ การจัดป้ายนิเทศในแหล่งแสดง
๑๑.๗ โสตทัศนูปกรณ์ เครื่องฟัง เครื่องดูที่จะให้บริการ
๑๑.๘ ความพร้อมบุคลากรที่มีความรู้ความสามารถและเหมาะสมในการให้ความรู้
๑๑.๙ ความสนใจและความประทับใจของผู้เข้าชม
๑๑.๑๐ สร้างความอยากให้ผู้ชมได้ติดตามกิจกรรมของพิพิธภัณฑสถานอย่างต่อเนื่อง

๑๒. ความปรารถนาในอนาคต

๑๒.๑ ต้องสร้างความเข้าใจแก่เยาวชนและนักศึกษา รวมทั้งประชาชนทั่วไปให้ทราบว่า พิพิธภัณฑสถานนั้นคือแหล่งความรู้อันยิ่งใหญ่ที่จะเข้าศึกษาหาความรู้ ได้เป็นอย่างดีและเป็นแหล่งสารบันเทิงอีกด้วย
๑๒.๒ พิพิธภัณฑ์เป็นแกนหลักที่จะศึกษาย้อนอดีตให้รู้ถึงศิลปวัฒนธรรม ขนบประเพณีอันดีของชาติ เป็นการสร้างพื้นฐานของความรักชาติบ้านเมืองรักสายเลือดและหมู่คณะ อันเป็นพื้นฐานเบื้องต้นในการสร้างชาติของทุกชาติ
๑๒.๓ ควรกำหนดหลักสูตรการเรียนการสอนในระดับประถม มัธยมให้ได้เรียนวิชาการพิพิธภัณฑ์เบื้องต้น เพื่อปลูกฝังนิสัยให้รักศิลปวัฒนธรรม รักท้องถิ่น รักภูมิปัญญาของบรรพบุรุษและรักชาติของตัวเอง

๑๓. การขอใช้บริการทางด้านการศึกษาแก่พิพิธภัณฑสถาน

พิพิธภัณฑสถานทุกแห่งจะมีผู้รับผิดชอบดูแลมีหน้าที่และมีอำนาจในการบริหารจัดการ ในการขอใช้บริการพิพิธภัณฑ์เหล่านั้น ดังนั้นจึงมีระเบียบปฏิบัติเฉพาะของพิพิธภัณฑ์แต่ละแห่งที่แตกต่างกัน ซึ่งผู้ประสงค์จะใช้บริการในพิพิธภัณฑ์ใดจะต้องไปศึกษาหาข้อมูลจากพิพิธภัณฑ์นั้น ๆ เอง และควรจะปฏิบัติตามระเบียบในการเข้าชมอย่างเคร่งครัดด้วย

๑๔. ข้อห้ามในการใช้บริการพิพิธภัณฑสถาน

ข้อห้ามในการใช้บริการมีมาก แต่โดยหลัก ๆ ได้แก่
๑๔.๑ ต้องเป็นผู้แต่งกายสุภาพเรียบร้อย ทั้งทายกายและวาจา เพื่อให้เกียรติพิพิธภัณฑ์และไม่รบกวนสมาธิผู้อื่น
๑๔.๒ ต้องเป็นผู้มีวินัย ไม่ฝืนข้อห้าม เช่น แตะต้อง จับ ถู เคาะ ทุบศิลปวัตถุหรือวัตถุใน พิพิธภัณฑ์
๑๔.๓ ต้องไม่ถ่ายภาพหรือใช้แฟลต (ไฟแว๊ป) เพราะรังสีจากแสงจะทำลายสีและผิวของศิลปวัตถุได้ ทั้งนี้รวมถึงคลื่นจากเสียงดังด้วย
๑๔.๔ ต้องไม่นำไปหรือสารเคมีไวไฟวัตถุระเบิดเข้าไปในพิพิธภัณฑสถาน
๑๔.๕ ต้องไม่นำกระเป๋าหีบห่อเข้าไปในพิพิธภัณฑสถาน
- ฯลฯ

นพวัฒน์ สมพื้น