การทำหัวโขนศิลปะเอกลักษณ์และการสืบสานภูมิปัญญาไทย

"หัวโขน" ศิลปะชั้นสูงที่มีความงดงาม ประณีตวิจิตรบรรจง จนกล่าวได้ว่าเป็นศิลปกรรมที่ประณีตวิจิตรที่สุดประเภทหนึ่งของศิลปกรรมไทย เป็นสิ่งที่บ่งบอกได้ดีว่าผู้ที่จะเป็นช่างทำหัวโขนได้ จะต้องมีความรู้ ความชำนาญในเชิงช่างต่างๆ ทั้งช่างปั้น ช่างกระดาษ ช่างหนัง ช่างรัก ช่างทอง ช่างกลึง ช่างมุก จนถึงช่างเขียน ที่สำคัญก็คือต้องมีใจรักอย่างจริงจัง

ครูสำเนียง ผดุงศิลป์ หนึ่งในช่างทำหัวโขนซึ่งมีไม่มากนักในแผ่นดินไทย นับเป็นช่างผู้ใช้ภูมิปัญญาในการอนุรักษ์และพัฒนาศิลปะการทำหัวโขนให้มีความสวยงาม มุ่งมั่นในการอนุรักษ์ศิลปะการทำหัวโขน ด้วยกรรมวิธีแบบโบราณผสมผสานกับภูมิปัญญาสมัยใหม่อย่างผสมกลมกลืน

สิ่งที่ครูสำเนียงได้สั่งสมและค้นพบองค์ความรู้ใหม่อีกมากมาย เช่นค้นพบว่ากระดาษสาจากเชียงใหม่ เป็นวัสดุพื้นบ้านที่เหมาะสมอย่างยิ่งในการทำหัวโขนให้คงทนสวยงาม ปรับประยุกต์การใช้สีทาหัวโขนด้วยการนำสีสมัยใหม่มาใช้แทนสีฝุ่นแบบเก่า ทำให้มีคุณสมบัติที่ดีกว่า สีสดใสกว่า สีโดนน้ำแล้วไม่หลุดลอก ทั้งเป็นช่างหัวโขนคนแรกที่นำสังกะสีมาทำเป็นวงขอบยึดโครงหัวโขนให้แน่นหนา ซึ่งถือเป็นนวัตกรรมใหม่ของการทำหัวโขน ทำให้หัวโขนที่สร้างสรรค์ขึ้น มีลักษณะพิเศษ สวยงามและคงทนมากกว่าหัวโขนอื่นๆ นอกจากนี้ยังเป็นผู้ที่ริเริ่มทำหัวโขนจำลองขนาดเล็กจากกระดาษสา ซึ่งโดยทั่วไปแล้วจะหล่อจากปูนปลาสเตอร์ ซึ่งหนักและขาดความสวยงาม เพื่อเผยแพร่แก่ชาวต่างชาติในลักษณะของงานฝีมือ อีกด้วย

นอกจากความสามารถในเชิงช่างแล้ว ครูสำเนียงยังเป็นครูภูมิปัญญาที่มุ่งสืบสานภูมิปัญญาการทำหัวโขนไปสู่คนรุ่นหลัง ด้วยการถ่ายทอดความรู้ให้แก่นักเรียน นิสิต นักศึกษา และประชาชนทั่วไป ทั้งการถ่ายทอดโดยการสอนโดยตรงตัวต่อตัว เป็นวิทยากรเผยแพร่ สาธิต และแสดงผลงาน ประสานความร่วมมือกับวิทยาลัยต่างๆ เช่น วิทยาลัยนาฏศิลป์อ่างทอง วิทยาลัยนาฏศิลป์ลพบุรี วิทยาลัยนาฏศิลป์ร้อยเอ็ด วิทยาลัยนาฏศิลป์กรุงเทพฯ โรงเรียนวัดอบทม และโรงเรียนสตรีอ่างทอง จ.อ่างทอง รวมทั้งยังเปิดบ้านให้นักเรียนที่มีใจรักการทำหัวโขนได้เข้ามาเรียนรู้

ที่สำคัญที่สุดคือการนำภูมิปัญญาท้องถิ่น มาช่วยแนะนำการสร้างสรรค์ศิลปะง่ายๆแก่ครูและนักเรียนให้ช่วยกันสืบสานมรดกทางภูมิปัญญาของชาวไทยให้คงดำรงอยู่

ด้วยความมุ่งมั่นในงานช่างทำหัวโขนตลอดระยะเวลากว่า 55 ปี ตลอดจนการสร้างเครือข่ายและถ่ายทอดความรู้ ก่อให้เกิดประโยชน์กับชุมชนและสังคมอย่างต่อเนื่อง ทำให้งานช่างหัวโขนเอกลักษณ์ของไทย ไม่สูญหายไปจากวิถีชีวิตของคนไทย

ครูสำเนียง ผดุงศิลป์ ช่างทำหัวโขนชาวอ่างทองผู้นี้ จึงได้รับการยกย่องเชิดชูเกียรติจากสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาแห่งชาติ ให้เป็นครูภูมิปัญญาไทย รุ่นที่ 2 ด้านศิลปกรรม (การทำหัวโขน) เพื่อทำหน้าที่ถ่ายทอด ภูมิปัญญาในการจัดการศึกษาทั้งการศึกษาในระบบ นอกระบบ และการศึกษาตามอัธยาศัย ตามเจตนารมณ์ของพ.ร.บ.การศึกษาแห่งชาติ พ.ศ.2542

ปีใหม่นี้หากมีเวลาว่างแล้ว แวะไปเยี่ยมบ้านครูสำเนียง ผดุงศิลป์ ครูภูมิปัญญาไทย เพื่อชื่นชมศิลปกรรมความเป็นไทยได้ที่ บ้านเลขที่ 43 หมู่6 ตำบลจรเข้ร้อง อำเภอไชโย จ.อ่างทอง โทรศัพท์ 0-3569-9001

ประชาสัมพันธ์ สกศ.